Herkes adalet ister, ta ki güçlü olana kadar!

Adalet neden yoksuldan hesap sorarken güçlüye aynı kararlılıkla dokunamıyor? Kanun herkes için eşitse, neden bazıları bedel öderken bazıları ayrıcalıklarını koruyor?

Bazı kavramlar vardır; en çok yoksulun hayatında karşımıza çıkar.

Adalet, dürüstlük, iyilik, kötülük, din, milliyetçilik…

Yoksula dürüst olması söylenir.

Haksızlığa uğradığında sabretmesi öğütlenir.

Hakkını aradığında kurallara uyması hatırlatılır.

Bir lokma ekmeği için mücadele ederken ahlaklı olması beklenir.

Ancak servetin, makamın ve gücün devreye girdiği yerde aynı hassasiyetin her zaman korunduğunu söylemek kolay değildir.

Sıradan insanın hatası karakterine yazılırken güçlü kişinin hatası bazen bir açıklamayla, bir savunmayla, hatta zamanın geçmesiyle gölgede kalabilir.

İşte adaletin asıl sınavı burada başlar: Hukuk, karşısındaki kişinin kim olduğuna bakmadan işleyebiliyor mu?

Yoksulun Ahlakı, Güçlünün Pazarlığı

Toplum, yoksuldan çoğu zaman kusursuz bir ahlak bekler.

Borcunu ödesin, yalan söylemesin, hakkına razı olsun, kurallara uysun, içinde fırtınalar koparan öfkesini içine atsın…

Çünkü yoksulun kaybedecek çok şeyi vardır. İşini, evini, itibarını, özgürlüğünü…

Güçlü insanın ise kendisini savunacak daha fazla imkânı bulunabilir.

Hatasını açıklayabilir, hukuki destek alabilir, itibarını onarmak için kaynak kullanabilir. Bu imkânlar onu kendiliğinden suçlu yapmaz.

Ancak aynı hatanın farklı insanlar için farklı sonuçlar doğurabilmesi, üzerinde durulması gereken bir gerçektir.

Bir insanın cebindeki para arttıkça ahlakı azalmaz. Fakat paranın, hataların bedelini hafifletebildiği bir düzende ahlakın sınavı da eşit yaşanmaz.

Yoksul, çoğu zaman yaptığı hatanın bedelini hemen öder. Güçlü ise bazen önce bedelin ne olacağını hesaplayabilecek imkânlara sahiptir.

Birinin önüne geçemediği duvar, diğerinin açabildiği kapıdır.

Kanun Aynı, İmkânlar Farklı

Adaletin ölçüsü, güçsüzün karşısında ne kadar sert olduğu değil, güçlünün karşısında ne kadar bağımsız kalabildiğidir.

Bir hukuk düzeninde herkesin aynı haklara sahip olması kadar, bu hakları gerçekten kullanabilmesi de önemlidir.

Bana göre kağıt üzerindeki eşitlik, hayatın içindeki eşitsizlikleri tek başına ortadan kaldırmaz.

Yoksulun avukata ulaşmakta zorlandığı, hakkını ararken işini kaybetmekten korktuğu, yıllarca sürecek bir davanın masrafını hesapladığı bir yerde maddi gücün hukuki mücadeleye etkisini görmezden gelemeyiz.

Elbette ki zengin olan herkes suçlu, yoksul olan herkes masum değildir.

Adalet, sınıfsal önyargılarla değil, delillerle ve hukukla sağlanır. Ancak bir toplumda insanların adalete güvenmek yerine karşılarındaki kişinin nüfuzunu hesaplamaya başlaması, çok daha büyük bir sorunun işaretidir.

Bir ülkede hakkını aramak cesaret, hakkını almak ise imkân meselesine dönüşüyorsa eşitlik yalnızca kağıt üzerinde kalmış demektir.

Devletlerin de Vicdanı Çıkarları Kadar mı Güçlü?

Bireyler arasındaki ilişkilerde ahlakı tartışırken devletleri bu sorgulamanın dışında tutamak gerektiğine inanıyorum.

Devletler, dış politikalarını yalnızca merhametle belirlemez.

Güvenlik, ekonomi, ittifaklar ve stratejik hesaplar kararların şekillenmesinde önemli rol oynar. İnsani gerekçelerle açıklanan müdahaleler de zaman zaman bu çıkarlarla iç içe geçebilir.

Her yardımı çıkar hesabına, her müdahaleyi de yalnızca kötülüğe bağlamak gerçeği eksik okumaktır. Ancak uluslararası ilişkilerde güç ve çıkarın belirleyici olduğu da inkar edilemez.

İnsan hakları evrensel kabul edilirken uygulamada siyasi yakınlıklar ve stratejik öncelikler farklı tutumlara yol açabiliyor. Bir yerde yaşanan acı dünya gündemini sarsarken başka bir yerdeki benzer acı daha sınırlı ilgi görebiliyor.

Böylece adalet, evrensel bir ilke olmaktan çıkıp siyasi tartışmaların konusu haline geliyor.

Mazlumun hakkı, hangi tarafta olduğuna göre değişiyorsa orada savunulan şey adalet değil, çıkarın kendisidir.

Güç, Korku ve Çıkar

Dünya düzenin işleyişini anlamak için üç kavramı görmezden gelemeyiz:

Güç, Korku ve Çıkar.

Güç, kimin karar verebildiğini belirler.

Korku, insanların hangi bedellerden kaçındığını şekillendirir.

Çıkar ise insanların ve kurumların neden bir araya geldiğini, hangi noktada uzlaştığını, ne zaman yollarını ayırdığını açıklar.

Bu kadar net...

Ancak insanı yalnızca bu üç unsur yönetmez. İnsanlar dayanışma kurar, haksızlığa karşı çıkar, bazen hiçbir kazanç sağlamayacağını bildiği halde doğru olanı seçer. Hak mücadelelerinin tarihi de bu gerçeğin kanıtıdır.

Asıl mesele, ahlakın var olup olmaması değil; çıkarla çatıştığında korunup korunamadığıdır.

Bir insan başkasının hakkını savunurken ahlaklı görünebilir. Fakat aynı hak kendi çıkarına dokunduğunda geri adım atıyorsa savunduğu değer, ilke olmaktan çıkıp koşullu bir tercihe dönüşür.

Asıl Mesele, Güçlü Olmak Değil

Belki de sorun, adaletin yalnızca fakirler için var olması değildir.

Sorun, yoksulun uymak zorunda olduğu kuralların güçlü kişi için de aynı kararlılıkla uygulanıp uygulanmadığıdır.

Din, milliyetçilik, iyilik ve dürüstlük kendi başlarına insanları yönetmek için icat edilmiş araçlardan ibaret değildir.

Fakat bu kavramlar başkalarını yargılamak için kullanılırken kişinin kendisine dokunulmazlık sağlamasına hizmet ediyorsa içleri boşalır.

Çünkü insan, en çok savunduğu değerleri kendi çıkarıyla çatıştığında sınanır.

Bir başkasından fedakarlık beklemek kolaydır.

Kendi ayrıcalığından vazgeçmek zordur.

Başkasına hukuk dersi vermek kolaydır. Ama kendi hesabını vermek zordur.

İşte bu nedenle bir toplumun ahlakı, yalnızca yoksulun ne kadar dürüst olduğuyla ölçülemez. Gücü eline geçirenin kendisine hangi sınırları koyduğu da aynı ölçüde önemlidir.

Üstelik adaletsizliğin sürmesi için herkesin suç işlemesi gerekmez. Bazen haksızlığı yapan birkaç kişi yeterlidir; geriye kalanların sessizliği ise o haksızlığın ömrünü uzatır.

Belki de herkes adaleti savunuyor; ama herkes adaletin kendi kapısına dayanmasını istemiyor.

Çünkü insan, kendisine haksızlık yapıldığında eşitlikten, başkasının hakkı söz konusu olduğunda ise kendi gerekçelerinden söz etmeye başlayabiliyor.

Güç değiştikçe ilkeler de değişiyorsa orada ahlak değil, fırsatçılık vardır.

Güçlünün yargılanmadığı yerde adalet ölür; geriye yalnızca güçlünün merhameti kalır.