Sözü var, kendisi yok: Türk Dünyası Birliği söylem ve gerçek arasında nerede?

​Türk dünyası, Türk birliği, Turan… Yıllardır meydanlarda, salon toplantılarında, sosyal medya paylaşımlarında en çok tüketilen, duygusal karşılığı en yüksek kavramların başında geliyor. Ancak süslü retorikleri, yüksek bütçeli lansmanları ve içi boşaltılmış "sosyal projeleri" bir kenara bıraktığımızda acı bir gerçekle baş başa kalıyoruz: Ortada devasa bir kaynak israfı ve bu duygusal zemini kendi ikbaline basamak yapan organize bir suistimal çarkı var.

​Soru net ve basit: Bunca kurulan dernek, vakıf, lobi ve diaspora yapısının bugüne kadar elde ettiği somut, kalıcı tek bir stratejik başarı var mıdır?

​KURUMSAL EMEĞİ GÖLGELEYEN MANTAR DERNEKLER

​Öncelikle hakkını teslim etmek gerekir; TİKA ve TÜRKSOY gibi devlet aklıyla hareket eden kurumlarımızın saha faaliyetleri, somut restorasyonları ve somut çıktıları ortadadır. Hataları ya da verimsiz işleri elbette tartışılır ancak bu kurumlar kurumsal bütünlüğü olan yapılardır. Asıl sorun; bu kurumların açtığı alandan, sağladığı fondan ve "Türk Dünyası" etiketinden beslenen türedi yapılardır.

​Sadece Türkiye’de değil, Kazakistan’dan Kırgızistan’a, Azerbaycan’dan Balkanlar’a ve Avrupa diasporasına kadar geniş bir coğrafyada tabela dernekçiliği tavan yapmış durumda. Bir protokol fotoğrafı çektirmek, birkaç folklor ekibini getirip götürmek ve kağıt üzerinde "kültürel entegrasyon" süsü verilen içi boş projelerle fon toplamak dışında hiçbir varlık gösteremeyen bu yapılar, Türk dünyası idealinin en büyük kene hattını oluşturuyor.

​Folklor gösterisi düzenlemek kültür yaşatmak değildir. Dans gruplarıyla, yılda bir kez toplanan gala yemekleriyle halklar birbirine yakınlaşmaz; aksine bu yüzeysel işler toplumlar arasındaki bağın zamanla ne kadar zayıfladığını gizleyen bir maskeye dönüşür.

​MASADAKİ REALİTE: VİZE, PASAPORT VE SINIR DUVARLARI

​Halkların entegrasyonundan ve oryantasyonundan bahsedenler önce şu somut tabloya bakmalıdır: Bugün Türk devletleri arasında hâlâ serbest dolaşım, ortak çalışma izni ve vizeler konusunda tam bir uyum sağlanabilmiş değildir. Vatandaşların bir ülkeden diğerine geçerken yaşadığı bürokratik engeller, sınır kapılarındaki zorluklar ve ikamet problemleri çözülmemişken; hangi kültürel birlikten bahsediyoruz?

​Siyasi rejimlerin "Bizim müsaade ettiğimiz kadar birlik" anlayışı, halkların doğrudan temasına imkan tanımıyorsa, tabelasında "Turan" yazan yüzlerce derneğin varlığı sadece kaynak tüketmeye yarar. Toplumların birbirini tanımasını sağlayacak gerçek oryantasyon projeleri yoksa, gidiş-gelişler zorlaştırılıyorsa, idealizm yerini sadece bürokratik bir temsile bırakmış demektir.

​DİL MESELESİ VE AKADEMİK BİR DÜZELTME: LEHÇE Mİ, MÜSTAKİL DİL Mİ?

​Türk dünyası arasındaki iletişimsizliğin en temel ayaklarından biri de dil politikalarıdır. Ne okullarımızda karşılıklı seçmeli ders adımları kararlılıkla atılabildi ne de kağıt üzerindeki alfabe birliği kararları sahada hayat buldu.

​Bu noktada, dil bilimi (filoloji) açısından toplumda sıkça yapılan ve kavrayışı zorlaştıran bir yanlış algıyı da düzeltmek gerekir:

​Dil biliminde Özbekçe, Kazakça, Kırgızca veya Türkmence birer "lehçe" değildir; Türk dil ailesine mensup müstakil, köklü ve yazılı edebiyat geleneği olan "yazı dilleridir" (Türk dilleri).

​Söz gelimi, İstanbul ağzı, Karadeniz ağzı veya Kafkasya ağzı dil bilimsel olarak birer ağız (dialect) veya şive kategorisinde değerlendirilir. Kazakça veya Özbekçe ise yüzyıllardır kendi gramer yapısı, zengin söz varlığı ve edebi birikimi olan müstakil Türk dilleridir. Bunları basit birer "lehçe" veya "ağız" gibi görüp geçmek, o dillerin tarihsel derinliğini kavrayamamak demektir. İşte tam da bu yüzden, her biri müstakil devasa bir birikime sahip olan bu dillerin ortak bir iletişim potasında buluşabilmesi için müsaadeye dayalı söylemler değil; müfret, bilimsel ve kurumsal bir dil politikası şarttır.

​SONUÇ: ISRAFTAN TEMİZLENME ZAMANI

​Türk dünyası ideali, birkaç lobicinin veya kartvizit dernekçisinin kişisel ikbal kapısı olamayacak kadar kıymetlidir.

​Artık yapılması gereken bellidir:

Sadece bütçe tüketen, folklorik gösterilerin ötesine geçemeyen, somut hiçbir stratejik çıktı üretmeyen dernek ve vakıf yapıları kamusal alandan ve destek mekanizmalarından ayıklanmalıdır. Gerçek birlik; serbest dolaşımla, ortak ticaret hukukuyla, okullarda yan yana öğretilen dillerle ve halkların doğrudan birbirine temas etmesini sağlayan politikalarla kurulur.

​Retorik devri bitmiştir; Türk dünyasının artık içi boş ajans projelerine değil, somut ve ölçülebilir işlere ihtiyacı vardır.