Gazetecilik nerede biter, suç nerede başlar?

Bir gazeteci, bir bakanın istifa edeceğine ilişkin bir paylaşım yaptı.

İddia gerçekleşmedi.

Ardından gazeteci Ali Tarakcı hakkında soruşturma başlatıldı ve “halkı yanıltıcı bilgiyi alenen yayma” suçlaması kapsamında tutuklama kararı verildi.

Şimdi tartışılması gereken mesele, Tarakcı’nın iddiasının doğru çıkıp çıkmadığıyla sınırlı değil.

Asıl mesele şu:

Bir gazetecinin kamuoyuna aktardığı bir iddia hangi koşullarda ceza hukukunun konusu haline gelebilir?

Bu soruya verilecek cevap, yalnızca bu dosya bakımından değil, haber alma ve haber yapma özgürlüğünün sınırları bakımından da önem taşıyor.

Öncelikle şu ayrımı yapmak gerekiyor:

Bir haberin veya gazetecinin aktardığı bir bilginin yanlış çıkması, tek başına onun ceza hukuku bakımından suç oluşturduğu anlamına gelmez.

Öte yandan gazetecilik faaliyeti de her türlü bilgi paylaşımını hukuki sorumluluktan bütünüyle muaf tutmaz.

Dolayısıyla asıl değerlendirme, bilginin sonradan doğru çıkıp çıkmadığından daha geniş bir çerçevede yapılmalıdır.

Bilginin kaynağı nedir?

Gazeteci bu bilgiyi hangi koşullarda edinmiştir?

Bilginin gerçek dışı olduğunu bilmesine rağmen mi paylaşım yapılmıştır?

Paylaşımın niteliği nedir?

Somut ve doğrulanabilir bir olgu mu aktarılmıştır, yoksa bir öngörü veya kulis bilgisi mi paylaşılmıştır?

Paylaşımın kamu düzeni üzerinde somut ve hukuken dikkate alınması gereken bir etkisi olduğu ileri sürülüyorsa, bunun dayanakları nelerdir?

Bunların her biri ayrı ayrı değerlendirilmesi gereken sorulardır.

Çünkü gazetecilik, yalnızca kesinleşmiş olayların aktarılmasından ibaret değildir.

Gazeteciler zaman zaman kulis bilgilerini, iddiaları ve henüz gerçekleşmemiş gelişmelere ilişkin bilgileri de kamuoyuna aktarabilir.

Bu bilgilerin doğrulanması, haber dilinin dikkatli kurulması ve iddia ile kesinleşmiş bilginin birbirinden ayrılması elbette gazetecilik mesleğinin önemli sorumlulukları arasındadır.

Ancak mesleki hata, yanlış değerlendirme, teyit sorunu ve ceza sorumluluğu kavramlarının birbirinden ayrılması da hukuk açısından önemlidir.

Burada özellikle ceza hukukunun temel ilkeleri devreye girer.

Bir kişinin cezai sorumluluğunun doğabilmesi için yalnızca ortaya çıkan sonuca bakılması yeterli değildir.

İsnat edilen fiilin kanunda düzenlenen suçun unsurlarını taşıyıp taşımadığı ve kişinin bu fiile ilişkin kastının bulunup bulunmadığı gibi hususların da somut olayın koşulları içinde değerlendirilmesi gerekir.

Dolayısıyla tartışmayı yalnızca “Bakan istifa etmedi, o halde haber yanlıştı” noktasında bırakmak yeterli değildir.

Aynı şekilde “Gazeteci söyledi, dolayısıyla bu gazetecilik faaliyetidir” demek de hukuki değerlendirmeyi peşinen tamamlamaz.

İki yaklaşımın arasında, somut olayın bütün koşullarının değerlendirilmesi gereken bir alan vardır.

Üstelik tutuklama söz konusu olduğunda mesele bir kez daha farklı bir boyut kazanır.

Tutuklama, ceza yargılamasında kişinin suçlu olduğunun kesinleştiği anlamına gelmez. Tutuklama tedbirinin uygulanabilmesi için kanunda öngörülen koşulların bulunması ve tedbirin gerekçelendirilmesi gerekir.

Bu nedenle kamuoyunun tartışması gereken konulardan biri de yalnızca isnadın niteliği değil, tutuklama tedbirinin hangi somut gerekçelere dayandırıldığıdır.

Bu ayrım önemli.

Çünkü bir gazetecinin haberinin yanlış çıkması başka bir meseledir; o haber nedeniyle ceza sorumluluğunun doğup doğmadığı başka bir meseledir.

Ceza sorumluluğunun bulunup bulunmadığı ise ancak ilgili hukuki düzenlemeler, dosyadaki deliller ve yargı makamlarının gerekçeleri üzerinden değerlendirilebilir.

Burada gazetecilik açısından da göz ardı edilmemesi gereken bir başka nokta var.

Gazeteciler hata yapabilir.

Kaynaklar yanılabilir.

Kulis bilgileri gerçekleşmeyebilir.

Bir iddia sonradan doğrulanmayabilir.

Bunların her biri gazetecilik pratiğinin sorunlarıdır ve elbette eleştirilebilir.

Ancak her gazetecilik hatasının otomatik olarak ceza hukuku alanına taşınması, ifade ve basın özgürlüğü bakımından ayrıca tartışılması gereken bir sonuç doğurabilir.

Tam tersine, gazetecilik faaliyeti yürütülüyor olması da ceza hukukunun uygulanamayacağı anlamına gelmez.

Dolayısıyla sağlıklı tartışma, iki uçtan da uzak durmayı gerektiriyor.

Ne “Gazeteciyse ne yazarsa yazsın” denebilir.

Ne de “İddia gerçekleşmediyse suç vardır” gibi bir sonuca doğrudan ulaşılabilir.

Asıl mesele, hukukun hangi ölçütlerle bu ayrımı yaptığıdır.

Ali Tarakcı dosyası bakımından da kamuoyunun bilmesi gereken temel mesele budur.

İddianın kaynağı neydi?

Paylaşımın yapılma koşulları nelerdi?

İsnat edilen suçun kanuni unsurlarının somut olayda nasıl oluştuğu değerlendirildi?

Tutuklama kararında hangi somut gerekçeler ortaya konuldu?

Ve bütün bu değerlendirmeler yapılırken basın ve ifade özgürlüğüne ilişkin anayasal ve uluslararası güvenceler nasıl dikkate alındı?

Bu soruların yanıtları ortaya çıktıkça tartışma da daha sağlıklı bir zemine oturacaktır.

Çünkü burada verilecek cevap yalnızca bir gazetecinin dosyasını ilgilendirmiyor.

Gazetecilik ile ceza hukuku arasındaki sınırın nerede çizileceğine ilişkin daha genel bir mesele söz konusu.

O sınırın belirlenmesinde hem kamu düzeninin korunması hem de ifade ve basın özgürlüğünün güvence altında tutulması gerekiyor.

Ve belki de bu nedenle bugün sorulması gereken en doğru soru şu:

Bir gazetecinin yanılması hangi koşullarda hukuki sorumluluk doğurur ve hangi koşullarda ceza sorumluluğuna dönüşür?

Bu sorunun cevabı, kişinin kimliğinden veya siyasi görüşünden bağımsız olarak verilmelidir.

Çünkü hukukta önemli olan yalnızca sonucun ne olduğu değil, o sonuca hangi hukuki ölçütlerle ulaşıldığıdır.